مهارت خواندن
ما انتظار داريم دانش آموزان از طريق خواندن توانا و با تجربه شوند؛ پس بايد از راه هاي گوناگون آنان را هدايت كنيم تا با معلومات زباني خود به درك آگاهانه اي دست يابند و آن مطلب را بفهمند. به ديگر عبارت پس از خواندن هر متن به «زبان رسمي» آن را دوباره به همان زبان ترجمه كنند.
خواندن داراي سطوحي است و زبان شناسان تقسيم بندي هايي از سطوح مختلف آن دارند. از جمله «منيوك» سطوح گوناگون زباني را براي وظايف مختلف خواندن به شرح زير تقسيم بندي كرده است:
1- خواندن در سطح واژه، به منظور كُدخواني واكه ها، بازيافت واژه ها.
2- خواندن در سطح جمله، به منظور تحليل عبارت، تحليل جمله.
3- خواندن در سطح قطعه، به منظور دريافت كامل در ميان جمله ها و اطلاعات كامل در ميان قطعه ها
بحث هاي متعددي براي تعيين زمان «آمادگي براي خواندن» وجود دارد اما به طور كلي كسي كه پا به مدرسه مي گذارد براي ورود به خواندن آمادگي دارد.
كودكان در سن چهارسالگي معمولاً به كمك قوه بينايي خود قادرند جزئيات ظريفي را تشخيص دهند؛ هر چند تمايز بين ظاهر حروف ممكن است كودك را گيج كند.
پس هنگامي كه كودكان به توانايي تشخيص حروف دست يافتند، شما مي توانيد آهسته، آهسته كار آموزش را با ياد دادن نام حروف شروع كنيد. «دوركين»، «مورفي» و «دورل» بر اين باورند كه چنين مرحله اي، مرحله اي ضروري در آموزش آغازين خواندن است.
معلّمان بايد فضاي مطالعاتي مثبت در كلاس درس به وجود آورند. اين كار را مي توان با فعاليّت هاي زير انجام داد:
1- در هر روز وقت معيني را براي مطالعه با كودكان اختصاص داد.
2- دانش آموزان را علاوه بر خواندن كتاب ها به سمت خواندن مجله ها و روزنامه ها هدايت داد.
3- مكان خلوت مناسبي را كه «دور از سر و صدا» باشد، براي خواندن اوقات فراغت اختصاص داد.
4- موضوع هاي گوناگوني را براي دانش آموزان خوانده تا موجب تقويت و گسترش علايق آن ها گردد.
5- از قالب هاي ادبي گوناگون در خواندن بهره گرفت.
6- كتاب هاي جلد كاغذي را در اختيار دانش آموزان قرار داد تا حمل و نقل آن آسان باشد.
7- دانش آموزان را تشويق كرد به معلم سفارش كتاب بدهند؛ با اين فعاليّت معلم به زمينه هاي اصلي علاقهي آنان پي خواهد برد.
بهره مندي از كتاب به ويژه در مراحل اوليّه مستلزم فعاليت هايي است از جمله:
1- نگاه كردن كودكان به كتاب همراه بزرگ ترها
2- تهيه يك كتاب خانه كوچك در خانه
مهارت نوشتن
آمادگي براي خط نويسي
شايد براي بيسوادان جهان عدم احساس نياز به خط و نوشتن، مسأله ساده اي به نظر آيد؛ امّا كسي كه به مدرسه مي رود و مي خواهد با سواد شود، فراتر از احساس نياز، بسيار نيازمند به آموزش صحيح و كسب مهارت درست نوشتن است.
در طول تاريخ پس از دست يافتن به زبان، خط مهم ترين «اختراع نسل بشر» به حساب مي آيد؛ زيرا به واسطهي آن است كه انسان توانسته پيام ها را در زمان و مكان انتقال دهد و دانش گذشته را دريابد و در سايه آن به توليد دانش جديد بپردازد.
«ويگوتسكي» معتقد است؛ «نوستار به دليل انتزاعي بودنش براي كودك فرايندي دشوار است.» به ويژه وقتي كه براي شنونده اي مي نويسد. «اميگ» عقيده دارد: «اين اشتباه است كه نوشتن و صحبت كردن را فرايندي واحد فرض كنيم.» هر يك از مهارت هاي زباني داراي پيش نياز خاص خود هستند؛ از جمله «مهارت نوشتن» كه نيازمند به ايجاد آمادگي براي آموزش خط نويسي است. معمولاً كودكان خردسال با كنجكاوي نسبت به موضوع خط نويسي و با تلاش در انجام آن علاقه خود را بروز مي دهند. يكي از شرايط ضروري براي كسب مهارت خط نويسي اين است كه كودك بتواند برخي از حركات هماهنگ را بخوبي انجام دهد. پس قبل از يادگيري رسم الخط، لازم است عضلات كوچك و بزرگ دست او از رشد كامل برخوردار شده باشد و قوّت و قدرت لازم را كسب كرده و توانايي تقليد از شكل ها و صورت هاي ظاهري را براي ترسيم حروف دارا باشد.
ضروري ترين موضوع براي نوشتن، آماده سازي دست براي حركت قلم بر روي صفحه است. قبل از وارد شدن به مبحث اصلي «مهارت نوشتن» به راه هاي آماده سازي دست براي نوشتن به شرح زير اشاره مي كنيم:
1- استفاده از فعاليت ها و بازي هاي ساده و سرگرم كننده: برش كاغذ، چسباندن عكس هاي بريده شده در دفتر، استفاده از خمير بازي، نرمش هاي ساده، فشردن يك ظرف پلاستيكي پُر از مايع و يا يك بوق پلاستيكي.
هر چند هر يك از فعاليت هاي مذكور به طور مستقيم با مداد ارتباط ندارند؛ امّا زمينه مناسبي براي صحيح در دست گرفتن مداد فراهم مي آورند.
قبل از هر موضوع، راست دستي يا چپ دستي دانش آموزان بايد مشخص شود. آنگاه مداد را بايد به گونه اي بين انگشتان دست بگيرند كه روي آن فشار نياورد؛ زيرا هرگونه فشار اضافي موجب خستگي تن و وران مي شود. جنس مداد هم بايد طوري باشد كه خوب و راحت بر روي كاغذ اثر بگذارد.
مي دانيم بر حسب رسم الخط هاي فارسي طرز صحيح گرفتن مداد در دست، بايد به شكل زير باشد. همان طور كه در شكل پيداست تعداد قابل توجهي از عضلات كوچك بايد آماده باشند تا قلم در دست به درستي قرار گيرد.
پس مي توان گفت مداد بايد بين سه انگشت: شست، اشاره و وسطي قرار بگيرد و اين سه انگشت به صورت كشيده و راحت دور مداد قرار گيرد.
طرز صحيح گرفتن مداد در دست را مي توان از طريق كشيدن نقّاشي به صورت آزاد، پُر كردن خط چين هاي محيط يك شكل، وصل كردن نقطه ها به هم، استفاده از خطوط آمادگي خاص تمرين و آموزش داد.
در تمامي اين دست ورزي ها و آموزش ها بايد توجه داشته باشيد كه دانش آموز ابتدا هفت جهت راست، چپ، بالا، پايين، جلو، عقب، و اطراف را بشناسد؛ سپس دستور چگونگي نگارش حروف را بر روي خط زمينه از طريق خط نسخ يا تحريري به وي ياد بدهيم؛ زيرا اين دست ورزي ها موجب ميشود تا بعدها خوش خط بنويسند.
لازم است نوشتن از راست به چپ براي جهت كلي خط فارسي و اشكالي مانند: ب، پ، گ؛ نوشتن از بالا به پايين اشكالي مثل الف و م؛ نوشتن از پايين به بالا، شكل الف در حالت اتصال مثل هنگام نوشتن كلمهي پا، ما، كا؛ نوشتن حروف داراي انجنا يا نيم دايره، در اشكالي مانند ج، د، ل، ع؛ نوشتن حروف مورب از بالا به پايين مثل اشكال ر، ز؛ نوشتن نقطه و سركج را به حد لازم تمرين كنند. آموزش هر يك از اين جهت ها هم روش خاصي دارد.
2- استفاده از وسايل آموزشي:
براي آموزش حروفي كه دنبالهي آن روي خط زمينه كشيده مي شوند؛ حروف مثل لـ در كلمه لباس، سـ در كلمهي سَبَد، بايد از وسايل آموزشي مقدماتي استفاده كرد تا مفهوم هاي زير، روي و بالاي خط زمينه مشخص شوند.
تعدادي از حروف الفباي فارسي در سمت بالاي شكل داراي نقطه هستند، مثل ت، ث، خ، ذ، ز، ژ، ش، ض، ظ، غ، ف، ق، ن و تعدادي نيز در پايين شكل داراي نقطه هستند، مثل ب، پ، ي، ايي، پس لازم است بازي هاي ساده اي را انجام دهيد تا مفهوم بالا و پايين را هم ياد بگيرند. مثل پرتاب يك توپ به سمت بالا و بگوييد من دارم توپ را به هوا پرتاب مي كنم و بعد از مدّت كوتاهي بگوييد: توپ دارد به پايين مي آيد و يا با بلند كردن دست به سمت بالا و پايين از دانش آموزان بپرسيد دست شما كجاست؟
نقطه تعدادي از حروف نيز در داخل شكل قرار دارند، مثل ج، چ، پس لازم است با فعاليّت هاي سادهاي از دانش آموزان بخواهيد تا مثلاً كتاب هاي خود را داخل كيف بگذارند، يا مداد را از جا مدادي خارج كنند و... اين مفهوم را هم آموزش دهيد. (آموزش مهارتهاي زباني ـ مجتهدي)