نقش ها و ريز نقش هاي زبان
مهارت گوش دادن
با اين ذهنيّت كه بين گوش دادن و شنيدن تفاوت قائل هستيم؛ بايد بدانيم كه دانش آموزان دوره ابتدايي زماني كه به مدرسه مي روند، مي توانند حرف ديگران را گوش بدهند و با آن ها صحبت كنند؛ اما آنان پيش از يادگيري خواندن، لازم است ياد بگيرند به اصواتي كه در اطراف آنان به ويژه در محيط كلاس رخ مي دهد، گوش كنند. در تعريف گوش دادن، «استمر» از وظيفه اي ياد مي كند كه داراي چهار مرحله و سلسله مراتبي به شرح زير است:
الف: شنيدن
ب: دقت و تمركز حواس
پ: گوش دادن
ت: استماع
وي معتقد است در مرحله الف، كودك براي شناخت صداهاي گوناگون در محيط خود بايد از تيزهوشي و احساس و ادراك آگاهانه برخوردار باشد و براي ورود به مرحلهي ب، بايد توانايي تمركز بر منبع پيام و نيز خود پيام را داشته باشد. در مرحله پ، بايد در فهم و درك آنچه كه مي شنود توانا بوده و بالاخره در مرحلهي ت، كودك قادر باشد زبان شفاهي را به نحوي معنادار پردازش كند. از سوي ديگر شنيدن همراه با دقت و تمركز ارادي را گوش دادن مي گويند. از نكات بسيار مهم در گوش دادن اين است كه دانش آموزان بين نكات اصلي و شاخ برگ گفتار يك سخنگو فرق بگذارند. پس هرگاه نظم منطقي مطالب گوينده را درك كردند، مي توان اميدوار بود كه خوب گوش داده اند.
گوش دادن موّفق متأثر از عوامل بسياري است كه برخي از آن ها عوامل خارجي و برخي عوامل داخلي هستند. عوامل خارجي را مي توان شامل صداي رساي گوينده، لهجهي گوينده، محتواي مطلب، كيفيت انتقال (شخص، ضبط صوت، استريو و...)، سرعت انتقال و سر و صداي محيط دانست.
عوامل داخلي كه در فهم گوش دادن مؤثّرند، شامل سلامت فكري و جسمي شنونده، آگاهي شنونده، توجّه شنونده و به وظيفه اش، تجربه پيشين و گرايش شنونده است. گرايش شنونده، ممكن است موجب تقويّت يا تغيير پيغام شفاهي گردد؛ حتّي ممكن است «پيامي را بيفزايد» كه براي گوينده غيرمنتظره باشد.
خوب گوش دادن لازمهي آموختن و يادگيري است و تا معلّمان مهارت هاي شنيداري را در دانشآموزان تقويّت نكنند و آن ها را به خوب «گوش دادن» و «توجه كردن» به سخنان خود ترغيب ننمايد؛ شايد از تلاش هاي زياد خويش دستاورد قابل توجّهي به دست نياورند.
به طور كلّي هيچ مهارت زياني به انداره ناتواني در گوش دادن، موجب شكست تحصيلي نمي شود. ناتواني در گوش دادن بيش از همهي جنبه هاي مهارت زباني مي تواند مانع رشد اجتماعي و علمي فرد شود.
ما نبايد فرض كنيم كه چون فرد مي تواند بشنود مي تواند گوش بدهد؛ هر شنيدني گوش دادن نيست؛ امّا هر گوش دادني، شنيدن هم هست.
با نگاهي به هدف هاي مهارتي گوش دادن به زبان فارسي، در دانش آموزان دوره ابتدايي، به پيشنهادهايي براي تقويت مهارت گوش دادن در آنان مي پردازيم:
الف: دقّت و تمركز در سخن گوينده؛
ب: درك سخن و دريافت پيام؛
پ: دريافت ارتباط بين بخش هاي مختلف پيام؛
ت: بررسي و اظهارنظر دربارهي شنيده ها؛
فعاليت هاي كاربردي براي تقويت مهارت گوش دادن
1- بازي كلمات هم آغاز و هم پايان:
معلّم پايه اول مي تواند كلمه هاي يك بخشي «هم آغاز» و يا «هم پايان» را تلفظ كند و سپس از دانشآموزان بخواهد صداي اول يا آخر آن را بگويند.
مثال: آب، آرد
در مراحل بعدي مي توان اين بازي را كمي دشوارتر كرد. به طوري كه از كلماتي استفاده كرد كه «هم آغاز» و «هم پايان» باشند و از دانش آموزان بخواهيد صداي اول و آخر را بگويند.
مثال: گرگ، قايق، قاشق، كودك و...
2- دست بزنيد:
از دانش آموزان بخواهيد به كلماتي كه گفته مي شود، گوش كنند. آن گاه زماني كه نام «. . .» را شنيدند دست بزنند.
مثال: هرگاه نام حيواني را شنيدند دست بزنند.
موش، گوش، هوش، دوش
3- خواندن تصاوير:
تصوير خواني در پاسخ به سؤالي است كه معلّم دربارهي تصوير مي پرسد. در اين فعاليّت دانش آموز مجبور مي شود با دقّت به سؤال گوش دهد.
البته تصويرهايي كه براي صدا آموزي در پايهي اوّل مورد استفاده قرار مي گيرند: بايد داراي ويژگيهايي چون آشنا و ملموس، ساده، واضح، دلپسند، با رنگ هاي شادي آفرين، نام تصوير يك بخشي و تا حد امكان صداي مورد نظر در آخر نام تصوير باشد. بي شك براي ساير پايه ها نيز تصاوير بايد جذاب باشند؛ امّا اين نكته در پايهي اول داراي- داستان هاي صدا و سيما:
اين واقعيت انكار ناپذير است كه شبكه هاي راديو تلويزيون عضوي از خانوادهي ما شده اند، به ويژه تلويزيون؛ پس بهتر است به عنوان يكي از روش هاي تقويّت مهارت گوش دادن، دانش آموزان را عادت دهيم به داستان هاي كودكانه صدا و سيما به دقّت گوش دهند و در وقت مناسب وقايع و نتايج آن را بيان كنند.
بسيار جالب خواهد بود كه با انجام كار دوّم مثل نقاشي كردن، كاردستي و... گوش دهند! و جزئيات را هم درك كنند.
5- تعيين عنوان
قطعه هايي از متن كتاب را با صدايي مناسب ضبط كنيد؛ پس از پخش آن از دانش آموزان بخواهيد «عنوان درس انتخابي» را بازگو نمايند.
6- درست يا نادرست:
معلم يا دانش آموزان قطعه هايي از كتاب فارسي را قرائت كنند؛ سپس سايرين در مورد درستي يا نادرستي محتوا داوري كنند. البته بايد قبل از خواندن متن تغييرات جزيي در آن صورت گرفته باشد.
7- املاي نقّاشي:
گفتن املاي نقاشي نيز يكي ديگر از فعاليّت هاي تقويت مهارت گوش دادن است. به طور مثال:
معلّم در كلاس درس بگويد: خانه، پنجره، درخت، سپس اجازه دهد تا دانش آموزان با آرامش تصاوير املاي گفته شده را به دلخواه خود بكشند. آن چه مهم است، آن است كه آنان از زبان معلم بشنوند و گوش دهند كه متن املا از از خانه، پنجره و درخت تشكيل شده و تا پايان نقّاشي اين كلمات را در حافظهي خود نگهدارند و به جستجوي تصاوير ذهني از آن ها بپردازند.
8- استفاده از املا:
به شيوه متداول از متني املا بگوييد؛ مشروط بر آن كه املا را وسيله اي براي تقويت گوش دادن و نه هدف آموزشي بدانيد؛ زيرا نوشتن املا شيوه اي عالي براي تقويت گوش دادن است.
9- پيام براي نفر سوم:
مكالمهي تلفني فعّاليّت بسيار مناسبي براي تقويت گوش دادن است؛ مشروط بر آن كه براي نفر سوم پيامي در برداشته باشد؛ زيرا بر دقّت گيرنده پيام مي افزايد.
10- كدام عنوان؟ كدام نقش؟:
مطالبي از كتاب درسي انتخاب كنيد و به دانش آموزان بگوييد؛ من قسمتي از كتاب را مي خوانم، خوب گوش كنيد؛ سپس فكر كنيد كه اگر بخواهيد عنوان تازه اي براي آن انتخاب كنيد؛ آن عنوان كدام است؟
و يا اگر بخواهيد هر كدام از شما نقشي را از متن انتخاب كنيد و نمايش دهيد؛ كدام نقش را ميپذيريد؟
بر اثر گوش دادن به متن علاوه بر انتخاب عنوان هاي تازه پذيرش نقش ها، بسياري از كلمه هاي تازه نيز ياد گرفته مي شوند. و براي دانش آموزاني كه متن نقش خود را مي پذيرند، چندين بار با معني تر و لذّت بخش تر از دانش آموزاني است كه فقط از روي كتاب حفظ مي كنند.
11- تكميل كردن متن نمايش:
متن نمايشي را براي دانش آموزان بخوانيد و از آنان بپرسيد، چه مطالبي را به متن اضافه كنيم تا نمايش جذاب شود؟
12- مصور كردن متن ها:
در زنگ نقاشي، از دروس غيرمصوّر كتاب هاي درسي، بخشي را با صداي رسا و مناسب بخوانيد و سپس از دانش آموزان بخواهيد تصويري را براي آن متن بكشند. براي ترسيم، قبل از هنر نقّاشي نياز به هنر گوش دادن دارند و چون نقّاشي را دوست دارند؛ خوب گوش مي دهند.
13- تكميل جمله:
يك دانش آموز كلمه اي را بگويد؛ به ترتيب دانش آموزان ديگر ضمن تكرار كلمهي قبلي، خود نيز كلمه اي به آن اضافه كنند. اين فرايند تا پايان آخرين نفر ادامه يابد؛ در صورتي كه كسي قادر به تكرار كلمه هاي قبلي به طور صحيح و كامل نبود از دور خارج شود. به اين وسيله دانش آموزان با دقت گوش مي كنند كه دوستان چه كلماتي را بر زبان مي آورند. حتّي آناني هم كه از دور خارج شده اند به كلمه ها و جمله ها گوش مي دهند؛ زيرا بر اثر هيجاني كه از اين موضوع بر دانش آموزان غالب ميشود؛ جملات مفرّحي ايجاد مي شود.
اهميت فراواني است.